Ngày nay, sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên đang trở thành một vấn đề đáng báo động trên toàn cầu. Theo các nghiên cứu quốc tế, khoảng 10–20% thanh thiếu niên gặp vấn đề tâm lý mỗi năm, trong đó lo âu và trầm cảm là hai dạng phổ biến nhất. Điều đáng lo ngại là nhiều rối loạn tâm thần bắt đầu rất sớm, thường trước tuổi 14, và có thể để lại hệ quả lâu dài nếu không được hỗ trợ kịp thời.
Những khó khăn về tâm lý ở tuổi vị thành niên không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc cá nhân, mà còn tác động đến kết quả học tập, các mối quan hệ xã hội, hành vi rủi ro và cơ hội nghề nghiệp trong tương lai. Vì vậy, câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để hỗ trợ sức khỏe tâm thần cho học sinh một cách bền vững, không kỳ thị và dễ tiếp cận?
Vì sao trường học là nơi lý tưởng để can thiệp?
Trường học không chỉ là nơi học kiến thức, mà còn là môi trường xã hội quan trọng nhất đối với trẻ và thanh thiếu niên. Các chương trình hỗ trợ tâm lý được tích hợp ngay trong trường học giúp:
-
Tiếp cận được toàn bộ học sinh, không chỉ những em “có vấn đề”
-
Giảm kỳ thị khi tìm kiếm hỗ trợ tâm lý
-
Xây dựng năng lực tâm lý và khả năng chống chịu (resilience) từ sớm
Thay vì chỉ tập trung vào điều trị, nhiều nhà nghiên cứu hiện nay nhấn mạnh cách tiếp cận phòng ngừa và tăng cường sức khỏe tâm thần.
Chánh niệm (mindfulness) là gì và vì sao phù hợp với học sinh?
Chánh niệm có nguồn gốc từ thiền Phật giáo, nhưng ngày nay đã được nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi trong tâm lý học hiện đại. Hiểu một cách đơn giản, chánh niệm là khả năng chú ý trọn vẹn vào khoảnh khắc hiện tại, với thái độ quan sát và không phán xét.
Khác với các liệu pháp nhận thức–hành vi truyền thống vốn tập trung vào việc “sửa suy nghĩ sai”, chánh niệm giúp học sinh:
-
Nhận biết cảm xúc và suy nghĩ của mình
-
Không bị cuốn theo hay phản ứng bốc đồng
-
Tạo “khoảng thở tâm lý” trước những áp lực học tập và xã hội
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả của chánh niệm ở thanh thiếu niên?
Nhiều nghiên cứu cho thấy các chương trình chánh niệm trong trường học có thể:
-
Giảm lo âu, trầm cảm và căng thẳng
-
Giảm suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại (rumination)
-
Cải thiện khả năng điều chỉnh cảm xúc
-
Tăng sự tự trắc ẩn, lạc quan và kỹ năng xã hội
-
Cải thiện khả năng tập trung, trí nhớ làm việc và hành vi trong lớp học
Đáng chú ý, chánh niệm không chỉ giúp học sinh, mà còn mang lại lợi ích gián tiếp cho giáo viên và phụ huynh, nhờ cải thiện bầu không khí lớp học và mối quan hệ gia đình.
Chánh niệm hoạt động như thế nào?
Tuổi vị thành niên là giai đoạn cảm xúc thường mạnh và thất thường do sự phát triển sinh học, nhận thức và áp lực từ bạn bè. Chánh niệm giúp học sinh:
-
Quan sát cảm xúc như những hiện tượng “đến rồi đi”
-
Giảm đồng nhất bản thân với suy nghĩ tiêu cực
-
Phản ứng linh hoạt hơn trước căng thẳng
Nhờ đó, các em học được cách đối diện khó khăn thay vì né tránh hoặc phản ứng cực đoan.
Làm sao để triển khai chánh niệm hiệu quả trong trường học?
Các chuyên gia khuyến nghị rằng chương trình chánh niệm cho học sinh nên:
-
Được dạy trong môi trường an toàn, thân thiện
-
Có sự hỗ trợ của giáo viên và nhà trường
-
Sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh, ẩn dụ phù hợp lứa tuổi
-
Nhấn mạnh trải nghiệm trực tiếp, không lý thuyết hóa quá mức
-
Do người hướng dẫn có thực hành chánh niệm thực sự, không chỉ học qua sách
Ngoài ra, chánh niệm có thể được dạy trực tiếp hoặc trực tuyến, giúp giảm chi phí và mở rộng khả năng tiếp cận.
Kết luận:
Chánh niệm trong trường học không phải “liều thuốc vạn năng”, nhưng là một hướng tiếp cận đầy hứa hẹn trong việc nâng cao sức khỏe tâm thần cho thanh thiếu niên. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả lâu dài, cần:
-
Nghiên cứu quy mô lớn hơn
-
Đào tạo đội ngũ hướng dẫn chất lượng
-
Triển khai một cách tôn trọng bản chất trải nghiệm của chánh niệm
Quan trọng hơn cả, chánh niệm không chỉ là một kỹ thuật, mà là một cách nuôi dưỡng sự hiện diện, thấu hiểu và lòng nhân ái trong môi trường giáo dục.
Biên soạn và dịch: Hoàng Nhật Minh Ngọc
Nguồn: https://link.springer.com/article/10.1007/s11469-018-0001-y
